Dziedzictwo polskiego łowiectwa elementem niematerialnego dorobku Rzeczpospolitej w świetle Konwencji UNESCO “W Sprawie Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego”
Tekst wystąpienia w czasie VI sesji naukowej Intelektualia Łowieckie w Muzeum Zamoyskich w Kozłówce 18 czerwca 2011 r. Autor: Zbigniew Ciemniewski
W czasie 32 sesji Konferencji Generalnej Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury (UNESCO) 17.10.2003 r., podpisano w Paryżu Konwencję w Sprawie Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego. Wśród sygnatariuszy Konwencji nie było niestety przedstawiciela Polski, dopiero 22.10.2010 r. Ustawę Ratyfikacyjną zapisaną w Dzienniku Ustaw nr 225 w pozycji 1462 przyjął Sejm RP a podpis Prezydenta RP Bronisława Komorowskiego złożony został pod jej tekstem w styczniu 2011 r. Tekst Konwencji stał się od tego czasu naszym wspólnym zobowiązaniem przed wspólnotą międzynarodową jak również zobowiązaniem wszystkich środowisk zainteresowanych udziałem w obiegu intelektualnym i kulturowym względem wspólnot, w których działają. Trzeba jednak sobie wyraźnie powiedzieć, że jesteśmy obecnie na samym początku drogi tym bardziej, że pod względem organizacyjnym dopiero 01 stycznia 2011 r. powstał Narodowy Instytut Dziedzictwa w miejsce Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków a w informacjach zawartych na jego stronie internetowej nie nawet wzmianki o ochronie dóbr niematerialnych. Podobnie wygląda sytuacja na stronie Ministerstwa Kultury. Podpis Prezydenta RP pojawił się na polskim dokumencie ratyfikacyjnym ponad 7 lat od uchwalenia Konwencji, taka jest przynajmniej czasowa miara zapóźnień. Co zawiera tekst tej Konwencji i czy jej zapisy stwarzają pole dla umieszczenia w obszarze zainteresowania Konwencji dorobku łowiectwa w tym również polskiego?
Stronę ideową Konwencji zawarto w zapisach części I opisujących w artykule 1 cele Konwencji, w artykule 2 przyjęte dla celów Konwencji definicje a w artykule 3 związek zapisów Konwencji z innymi aktami międzynarodowymi. Kolejne siedem części Konwencji opisuje szczegółowo zagadnienia techniczne i prawne dotyczące działania jej zapisów na różnym poziomie. Jak wygląda strona ideowa, jak zdefiniowano cele Konwencji? Pozwolę sobie zacytować wprost zapis artykułu 1 części I:
Cele niniejszej Konwencji są następujące:
a) ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego,
b) zapewnienie poszanowania niematerialnego dziedzictwa kulturowego wspólnot, grup i jednostek,
c) wzrost, na poziomie lokalnym, krajowym i międzynarodowym, świadomości znaczenia niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz zapewnienie, aby dziedzictwo to było wzajemnie doceniane,
d) zapewnienie międzynarodowej współpracy i pomocy.W treści tego artykułu obok oczywistego zapisu podstawowych treści Konwencji wyraźnie widać, że celem ochrony ma być dorobek wspólnot, grup a nawet jednostek na każdym nawet lokalnym poziomie i dla ochrony wszystkich tych obszarów ma być kierowana oferta międzynarodowej współpracy i pomocy. Wspólnota łowiecka jest z pewnością w związku z zapisem tego artykułu możliwym do zaakceptowania podmiotem takiego wsparcia i współdziałania. Najważniejsze jednak dla nas zapisy zawiera artykuł 2 części I a więc tekst przyjętych definicji. Ponownie pozwolę sobie zacytować wprost treść punktów 1, 2 i 3 tego artykułu;
Dla celów niniejszej Konwencji:
1.”Niematerialne dziedzictwo kulturowe” oznacza praktyki, wyobrażenia, przekazy, wiedzę i umiejętności – jak również związane z nimi instrumenty, przedmioty, narzędzia i przestrzeń kulturową, – które wspólnoty, grupy i, w niektórych przypadkach, jednostki uznają za część własnego dziedzictwa kulturowego. To niematerialne dziedzictwo kulturowe, przekazywane z pokolenia na pokolenie, jest stale odtwarzane przez wspólnoty i grupy w relacji z ich otoczeniem, oddziaływaniem przyrody i ich historią oraz zapewnia im poczucie tożsamości i ciągłości, przyczyniając się w ten sposób do wzrostu poszanowania dla różnorodności kulturowej oraz ludzkiej kreatywności. Dla celów niniejszej Konwencji, uwaga będzie skierowana wyłącznie na takie niematerialne dziedzictwo kulturowe, które jest zgodne z istniejącymi instrumentami międzynarodowymi w dziedzinie praw człowieka, jak również odpowiada wymogom wzajemnego poszanowania między wspólnotami, grupami i jednostkami, oraz zasadom zrównoważonego rozwoju.
2.”Niematerialne dziedzictwo kulturowe”, w rozumieniu ustępu 1, przejawia się między innymi w następujących dziedzinach:
a) tradycje i przekazy ustne, w tym język, jako nośnik niematerialnego dziedzictwa kulturowego;
b) sztuki widowiskowe;
c) zwyczaje, rytuały i obrzędy świąteczne;
d) wiedza i praktyki dotyczące przyrody i wszechświata;
e) rzemiosło tradycyjne.3.”Ochrona” oznacza środki mające na celu zapewnienie przetrwania niematerialnego dziedzictwa kulturowego, w tym jego identyfikację, dokumentację, badanie, zachowanie, zabezpieczenie, promowanie, wzmacnianie i przekazywanie, w szczególności poprzez formalne i nieformalne nauczanie, jak również rewitalizację różnych aspektów tego dziedzictwa.
Zatrzymajmy się nad punktem 1. Jego treść wprost pozwala rozumieć praktyki, wyobrażenia, przekazy, wiedzę i umiejętności – jak również związane z nimi instrumenty, przedmioty, narzędzia i przestrzeń kulturową wspólnot łowieckich, jako elementy niematerialnego dorobku kulturowego. Niematerialny dorobek wspólnot łowieckich jest bez wątpienia kształtowany w związku z historią oraz pod wpływem przyrody jak również jest wyraźnie elementem kształtującym poczucie tożsamości tych wspólnot. Tekst punktu 2 a w szczególności zapisy podpunktów a, c, d, e wprost dotyczą formy, w jakiej kształtowała się i kształtuje kultura łowiecka. Punkt 3 pokazuje, w jaki sposób autorzy Konwencji chcą dokumentować, promować i przekazywać dorobek zapisany, jako niematerialne dziedzictwo kulturowe.
Jeżeli można stosować zapisy tej ważnej Konwencji do dorobku łowiectwa to pojawia się kilka istotnych kwestii, których praktyczne rozstrzygnięcie zadecyduje o umieszczeniu dorobku polskiego łowiectwa w strefie zainteresowania i działania zapisów Konwencji. Podstawową kwestią jest wybór tych elementów z dorobku, które możemy bez wątpienia uznać za ważny i co ma fundamentalne znaczenie oryginalny produkt polskiej kultury łowieckiej. Treść Artykułu 11 Konwencji, który określa rolę Państw-Stron w punkcie b mówi “w zakresie środków ochrony, o których mowa w Artykule 2 ustęp 3, określić i zdefiniować różne elementy niematerialnego dziedzictwa kulturowego znajdującego się na jego terytorium, korzystając przy tym z pomocy wspólnot, grup oraz właściwych organizacji pozarządowych.”
Kto ma dokonać przeglądu naszego dorobku w tym zakresie, kto ma dokonać wyboru i co niezwykle ważne przedstawić przekonującą motywację takiego wyboru. Najbardziej oczywistym, istniejącym w formalnych strukturach PZŁ forum powinny być Komisja Kultury i Komisja Promocji przy Naczelnej Radzie Łowieckiej oraz jej odpowiedniki na poziomie Okręgowych Rad Łowieckich. W ramach tych komisji powinien powstać wstępny katalog niematerialnych wartości polskiego łowiectwa. Również forum tych komisji wydaje się być miejscem gdzie powinno być przygotowane precyzyjne uzasadnienie i opis skatalogowanych wartości dla celów Konwencji. Konwencja daje możliwość istnienia na terenie danego kraju kilku instytucji gromadzących informacje o katalogowanych dobrach niematerialnej kultury i wydaje się, że w przypadku polskiego łowiectwa należy rozważyć udział w procesie katalogowania i oceny tych wartości innych instytucji takich jak na przykład Muzeum Zamoyskich w Kozłówce w związku z wieloletnim doświadczeniem tej placówki w zakresie kultury łowieckiej oraz kwalifikacjami jej kadry czy Muzeum Łowiectwa i Jeździectwa w Warszawie z tych samych powodów. Pamiętać trzeba, że system katalogowania dóbr kultury niematerialnej na terenie Polski powstanie zapewne w Ministerstwie Kultury i ta instytucja określi podstawowe warunki tego procesu, co jest dodatkowym argumentem za udziałem w procesie rejestracji profesjonalnej kadry a nie tylko społeczników z różnych komisji PZŁ. Kultura łowiecka Rzeczpospolitej powstawała na obszarze dalece przekraczającym obecne granice Państwa Polskiego w związku z tym misja definiowania tego dorobku jest dodatkowo trudnym i delikatnym zadaniem wymagającym wizji, wiedzy i niemałej zręczności.
Co w moim przekonaniu powinno się znaleźć na tej liście. Za najważniejszy dorobek niematerialny polskiego łowiectwa uważam bez wątpienia Polskie Prawo Łowieckie będące logiczną kontynuacją myśli przez wiele pokoleń, wyróżniające nasze łowiectwo wyraźnie na tle innych państw w Europie i mające niezwykle ważne i wyjątkowe zapisy określające proekologiczne zadania stawiane myśliwym w Polsce. Uznanie Ustawy Łowieckiej za wartość godną umieszczenia na liście niematerialnych dóbr kultury polskiej ma dalekosiężne pozytywne dla łowiectwa skutki, o czym warto również pamiętać. Oczywiste dla mnie jest umieszczenie na tej liście Polskiego Języka Łowieckiego dające mu przy okazji szansę na precyzyjne zbadanie i skatalogowanie. Kolejnym elementem wartym w moim pojęciu umieszczenia na liście jest hodowla polskich ras psów myśliwskich zarejestrowanych w FCI a więc ogara polskiego i gończego polskiego. Warto może przy tej okazji pokusić się o bardziej szczegółowe badania historii polskich ras psów myśliwskich, które zaginęły w mrokach dziejów. Ostatnią wartością niematerialną, którą widzę kandydatem do umieszczenia na liście jest polska (pszczyńska) sygnalistyka łowiecka wraz ze swoim technicznym oprzyrządowaniem.
Jak wspomniałem na początku temat, który tutaj krótko zarysowałem aczkolwiek dotyczy wielowiekowego dorobku wspólnego, pojawił się w tej formie niedawno i wymaga szerokiej i zapewne niełatwej dyskusji. Chcę swoje wystąpienie traktować jako wstępne, do owej dyskusji zachęcające.
Mając na uwadze protektorat nad naszym spotkaniem Pana Prezydenta jak również Sekretarza Stanu w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Generalnego Konserwatora Zabytków Pana Piotra Żuchowskiego liczę, że głos naszego środowiska zostanie dostrzeżony i jego dorobek w pracach nad Polskim Rejestrem Niematerialnych Dóbr Kultury zostanie uwzględniony.
Leave a Reply